Program pomocy wybitnie zdolnym

Już w latach 80-tych Fundusz postulował umożliwienie indywidualnego programu studiów oraz przyznawanie stypendiów naukowych i stypendiów Ministra Edukacji Narodowej od I roku dla osób objętych wcześniejszą opieką uczelni i placówek Polskiej Akademii Nauk oraz włączenie placówek PAN do kształcenia wybitnie zdolnych studentów. Rada Główna Nauki i Szkolnictwa Wyższego wyraziła w 1989 roku specjalną uchwałą poparcie dla starań Funduszu o zapewnienie ciągłości kształcenia wybitnie zdolnych uczniów szkół średnich.

Na początku lat 90-tych w nowych ustawach i zarządzeniach władz państwowych w zakresie edukacji zostały stworzone prawne możliwości kształcenia stosownie do potrzeb i potencjału rozwojowego: w ustawie o systemie oświaty, w ustawie o szkolnictwie wyższym i w zarządzeniach wykonawczych Ministerstwa Edukacji Narodowej: zarządzenie z dn. 27.04.1992 w sprawie szczegółowych zasad i trybu udzielania zezwoleń na indywidualny program lub tok nauki oraz organizacji indywidualnego programu lub toku nauki, zarządzenie z dnia 11.03.1991 umożliwiające uczniom szkół średnich udział w zajęciach kursowych na uczelniach i ich zaliczanie.

Wielce obiecujące dla rozwiązania problemu kształcenia wybitnie zdolnych były założenia reformy edukacji oraz decyzja Ministra Edukacji Narodowej z maja 1998 o powołaniu zespołu ds. kształcenia dzieci szczególnie uzdolnionych. Fundusz przygotował propozycje w tym zakresie. Wychodząc z postulowanych przez reformę ogólnych warunków takich, jak: podmiotowe traktowanie uczniów, zainteresowanie pracą i wysoki poziom umiejętności nauczycieli, odpowiednia struktura i liczebność klas, Fundusz opowiedział się za:

1. identyfikacją potrzeb edukacyjnych w domu i w klasie, a nie za "wyłanianiem" w oparciu o testy osób o wysokich możliwościach intelektualnych
2. pracą z uczniem w jego własnym środowisku, a nie za tworzeniem osobnych szkół dla wybitnie uzdolnionych, raczej wzbogacaniem i pogłębianiem procesu kształcenia niż za przyspieszaniem formalnej kariery szkolnej
3. tworzeniem lokalnych ośrodków wspierania rozwoju zainteresowań i uzdolnień dzieci i młodzieży

W uchwale Walnego Zebrania Krajowego Funduszu na rzecz Dzieci 2001 i 2004 roku, potwierdzono te zasady i podkreślono, że w kształceniu wybitnie uzdolnionych powinna obowiązywać zasada minimum izolacji - maksimum integracji

Cele Funduszu w zakresie pomocy wybitnie zdolnym

1. Tworzenie instytucjonalnych i materialnych warunków sprzyjających rozwojowi uzdolnień i zainteresowań dzieci i młodzieży.
2. Upowszechnianie wiedzy o szczególnych potrzebach dzieci i młodzieży wybitnie uzdolnionej oraz o metodach pracy z nimi
3. Tworzenie klimatu akceptacji i zrozumienia dla dzieci i młodzieży wybitnie uzdolnionej.
4. Stworzenie spójnego systemu wspomagania rozwoju wybitnie zdolnych obejmującego cały proces kształcenia aż do podjęcia samodzielnej pracy zawodowej.
5. Wspieranie rozwoju wybranych wybitnie uzdolnionych uczniów szkół podstawowych i średnich, pomoc w przygotowaniu do pracy naukowej i artystycznej.

Formy działania

1. Oddziaływanie na rozwiązania ustawowe, organizacyjne i prawne oraz na istotne decyzje doraźne.
2. Promowanie idei konieczności wspomagania rozwoju uzdolnień i talentów dzieci i młodzieży, inspirowanie władz szkolnych, placówek kulturalnych, nauczycieli i rodziców.
3. Organizacja pomocy w rozwoju wybranym wybitnie zdolnym poprzez poszerzanie możliwości aktywności własnej, tworzenie środowiska sprzyjającego rozwojowi.

Stosowane formy pomocy uczestnikom programu

• o uzdolnieniach poznawczych i technicznych: seminaria, specjalistyczne warsztaty i staże badawcze, obozy ogólnorozwojowe i naukowe, udział w obozach, konferencjach i spotkaniach zagranicznych, konsultacje na uczelniach, prenumerata czasopism popularnonaukowych i literackich,
• o uzdolnieniach muzycznych: warsztaty muzyczne, koncerty, dofinansowanie udziału w kursach i konkursach muzycznych, dofinansowanie zakupu instrumentów i akcesoriów, prenumerata czasopism,
• o uzdolnieniach baletowych: dofinansowanie udziału w kursach i konkursach zagranicznych, prenumerata czasopism,
• o uzdolnieniach plastycznych: warsztaty plastyczne, wystawy, konsultacje, prenumerata czasopism.
• dofinansowanie innych, niewymienionych przedsięwzięć indywidualnych służących rozwojowi.

Również aktualni i dawni uczestnicy programu pomagają w organizacji i prowadzą zajęcia na obozach naukowych i warsztatach Funduszu, a także sami organizują zajęcia i obozy dla młodszych kolegów. Corocznie od 1992 organizują i prowadzą większość zajęć na warsztatach przyrodniczych w Warszawie dla uczniów szkół podstawowych oraz I i II kl. gimnazjów, a od 1994 roku - wakacyjny obóz wielodyscyplinarny w Pasterce (Góry Stołowe). Od 1999 roku zapraszają funduszowych maturzystów na wakacyjne obozy naukowe Collegium Invisibile.

W latach 1983-2009 Fundusz zorganizował 26 spotkań wielodyscyplinarnych nowych stypendystów z udziałem nauczycieli, 48 wielodyscyplinarnych obozów naukowych, 225 specjalistycznych warsztatów badawczych, 19 warsztatów muzycznych i 26 warsztatów plastycznych, 602 koncerty, 69 wystaw oraz cykliczne zajęcia na niektórych uczelniach. Zapewnił wybranym stypendystom udział w spotkaniach młodzieży wybitnie uzdolnionej za granicą, w konkursach baletowych, pomagał w wyjazdach na konkursy i kursy muzyczne, w zakupie instrumentów i akcesoriów muzycznych oraz w nauce języków obcych. Wydał 13 numerów biuletynu z pracami uczestników programu Funduszu i wraz z Collegium Invisibile 4 tomy Szkiców humanistycznych. Zapewniał też uczestnikom Programu prenumeratę wybranych czasopism popularno-naukowych i kulturalnych. Ponadto w latach 1990-94 i 1996-98, dzięki specjalnie na ten cel przekazanym środkom, Fundusz przyznał jednorazowe stypendia stypendystom rozpoczynającym studia w związku z niedostępnością na I roku stypendiów naukowych.

Zajęcia Funduszu miały niestandardowy kształt i program - służyły nie tylko wzbogaceniu wiedzy i umiejętności, ale też poszerzeniu horyzontów i rozwijaniu osobowości. Stwarzały możliwość zetknięcia się ze sobą młodych ludzi o różnorodnych zainteresowaniach pasjach oraz możliwość kontaktu z wybitnymi uczonymi, artystami i pedagogami, a także z dawnymi uczestnikami Programu. Niezwykłych doświadczeń, jak wskazują uczestnicy, dostarczały zwłaszcza wielodyscyplinarne obozy naukowe, wielodyscyplinarne Spotkania na Kresach, których odbyło się 15 wzdłuż wszystkich granic Polski, Spotkania Humanistyczne w Krakowie i Warsztaty Muzyczne w Zakopanem, w których brali udział również humaniści i muzycy.

Uczestnicy Programu zajmują czołowe miejsca w krajowych i międzynarodowych olimpiadach przedmiotowych. W olimpiadach ogólnoświatowych w zakresie nauk ścisłych i przyrodniczych zdobyli w 2009 roku 3 medali złote, 5 srebrnych i 6 brązowych (w 2008 - 5 złotych, 7 srebrnych i 1 brązowy). Od 1995 roku z powodzeniem uczestniczą w Konkursie Prac Młodych Naukowców Unii Europejskiej; zdobyli dotąd 12 nagród głównych: cztery I, pięć II i trzy III (w 2009 roku - I nagrodę). W 1995 roku dwaj matematycy z Warszawy zdobyli III nagrodę, w 1996 roku stypendysta z Kielc i z Torunia przedstawili pracę matematyczną, której przyznano II nagrodę, w 1998 dwóm matematykom z Krakowa - III nagrodę, a w 1999 ekologowi z Poznania - I nagrodę; w 2001 chemik z Krakowa i matematyk z Zakopanego zdobyli dwie II nagrody; w 2002 biolog ze Szczecina otrzymała jedną z 3 nagród za najlepszą prezentację słowną i wizualną pracy, w 2003 dwaj chemicy z Wrocławia zdobyli II nagrodę. W 2005 roku astronom z Inowrocławia zdobyła nagrodę specjalną. W 2006 roku chemikowi z Rzeszowa przyznano I nagrodę, a matematykowi z Wrocławia II nagrodę. W 2008 roku w Kopenhadze matematyczka z Warszawy otrzymała I nagrodę, a przyrodnik z Prudnika - nagrodę specjalną Rządu Duńskiego. W 2009 roku dwaj fizycy z Bystrej i Skępego zdobyli I nagrodę. Niektórzy już w czasie studiów publikują w poważnych czasopismach naukowych polskich i zagranicznych. Dawnych stypendystów Funduszu można spotkać w czołowych ośrodkach badawczych i uczelniach. Wielu obroniło już prace habilitacyjne, kilkunastu jest profesorami najlepszych uniwersytetów, kilku pełni funkcje kierownicze w swoich uczelniach. Należą do najlepszych na świecie w programowaniu komputerowym, tak w konkursach indywidualnych, jak i zespołowych. Są już dostrzegani i doceniani w świecie literackim i teatralnym, m.in. Jacek Dehnel otrzymał w 2005 roku prestiżową nagrodę literacką Fundacji Kościelskich, Jan Klata jest znanym reżyserem teatralnym.

Uczestnicy programu o uzdolnieniach artystycznych odnoszą znaczące sukcesy na estradach krajowych i zagranicznych. Wielu zostało laureatami międzynarodowych konkursów muzycznych. W Międzynarodowym Konkursie Skrzypcowym im. H. Wieniawskiego w Poznaniu w 1991 roku Bartłomiej Nizioł i Piotr Pławner zdobyli I nagrodę ex aequo. W 1995 roku w XIII Międzynarodowym Konkursie Chopinowskim w Warszawie laureatką VI miejsca została Magdalena Lisak, Piotr Kwaśny wygrał Międzynarodowy Konkurs Młodych Muzyków im. P. Czajkowskiego w Sendai /Japonia/ w kategorii skrzypiec. W 1996 r Rafał Kwiatkowski zdobył I nagrodę w Międzynarodowym Konkursie Wiolonczelowym w Vina del Mar /Chile/. W 1997 roku Łucja Madziar zdobyła I nagrodę i nagrodę specjalną w Międzynarodowym Konkursie Skrzypcowym w Kloster Schöntal, Natan Dondalski - II nagrodę w Międzynarodowym Konkursie Młodych Skrzypków im. L. Spohra we Freiburgu, a Łukasz Kuropaczewski - II nagrodę w Międzynarodowym Konkursie Gitarowym w Tokio. W 1999 roku Jarosław Nadrzycki zdobył II nagrodę w Międzynarodowym Konkursie Skrzypcowym w Markneukirchen. Jakub Jakowicz otrzymał I nagrodę w Międzynarodowym Konkursie Sztuki i Muzyki w Takasaki /Japonia/ w klasie skrzypiec, a Leszek Kołodziejski zdobył I nagrodę w Międzynarodowym Konkursie Akordeonowym w Klingenthal /Niemcy/ i II nagrodę w Castelfidardo /Włochy/. W 2000 roku Piotr Żukowski zdobył I nagrodę i 5 nagród specjalnych w Międzynarodowym Konkursie Pianistycznym „Artur Rubinstein in memoriam" w Bydgoszczy. Łukasz Kuropaczewski, chociaż otrzymał III nagrodę, został uznany za najciekawszą indywidualność Międzynarodowego Konkursu Gitarowego w Almerii /Hiszpania/. W 2001 roku Magdalena Makowska zdobyła I nagrodę w Międzynarodowym Konkursie Skrzypcowym w Kloster Schöntal, a Wojciech Koprowski i Wojciech Pławner - II nagrody w Międzynarodowym Konkursie Młodych Skrzypków im. L. Spohra w Weimarze. W 2003 roku w Międzynarodowym Konkursie Młodych Skrzypków im. K. Lipińskiego i H. Wieniawskiego w Lublinie najlepszymi z polskich uczestników byli stypendyści Funduszu: Justyna Jara zdobyła IV nagrodę w grupie młodszej, Maria Machowska - III nagrodę w grupie starszej. W 2004 roku w Międzynarodowym Konkursie Młodych Pianistów w Narwie (Estonia) Grand Prix Konkursu oraz I nagrodę w grupie młodszej zdobyła Julia Kociuban, a w grupie najstarszej - Katarzyna Wasiak. Zwycięzcami Międzynarodowego Konkursu Wiolonczelowego w Liezen (Austria) zostali ex aequo Adam Krzeszowiec i Marcin Zdunik. Anna Filochowska zdobyła Grand Prix w Międzynarodowym Konkursie Młodych Skrzypków w Brentonico (Włochy). Najważniejszym sukcesem w 2005 roku było zwycięstwo dawnego stypendysty Rafała Blechacza w XV Międzynarodowym Konkursie Pianistycznym im. Fr. Chopina (w II etapie było 4 dawnych stypendystów, a 11 - wśród 19 Polaków dopuszczonych do udziału w Konkursie). Rok 2006 obfitował w konkursy skrzypcowe: w Międzynarodowym Konkursie Młodych Skrzypków w Lublinie Justyna Jara i Kamila Wąsik zdobyły ex aequo II nagrodę w grupie starszej. W Międzynarodowym Konkursie Skrzypcowym w Poznaniu zwyciężyła Agata Szymczewska, a dawni stypendyści zdobyli także III, V i VI nagrodę. Były też sukcesy pianistów w międzynarodowych konkursach chopinowskich: w Budapeszcie I nagrodę zdobył Marcin Koziak, a w Narwie w grupie starszej - Michał Kozłowski. W 2007 roku w Międzynarodowym Konkursie Wiolonczelowym im. W. Lutosławskiego w Warszawie Grand Prix i I nagrodę zdobył Marcin Zdunik, a III nagrodę przyznano również dawnemu stypendyście Funduszu. W 2009 roku dwie dawne uczestniczki programu zostały laureatkami w Międzynarodowym Konkursie Młodych Skrzypków K. Lipińskiego i H. Wieniawskiego w Lublinie; Anita Wąsik zdobyła II nagrodę, a Justyna Kreft - V w grupie starszej. Znaczące sukcesy odnoszą stypendyści o uzdolnieniach baletowych. Na najpoważniejszym w świecie konkursie dla uczniów szkół baletowych Prix de Lausanne w 1994 roku Jacek Tyski z warszawskiej Szkoły Baletowej był najlepszy wśród chłopców i zajął II miejsce w ogólnej punktacji, w 1998 Michał Kopiński z gdańskiej Szkoły Baletowej zdobył jedną z 5 pierwszych nagród. W 2001 roku Dawid i Marcin Kupińscy z gdańskiej Szkoły Baletowej zdobyli Grand Prix w Konkursie Eurowizji. W 2002 roku w najstarszym na świecie Międzynarodowym Konkursie Baletowym w Warnie po raz pierwszy w historii polskiego baletu Iza Sokołowska z gdańskiej Szkoły Baletowej zdobyła I nagrodę w grupie młodszej. W 2005 roku II nagrodę w Konkursie Eurowizji otrzymali Elena Karpuhina i Michał Wylot z Gdańskiej Szkoły Baletowej. Wielu dawnych stypendystów uważanych jest za wybitne indywidualności artystyczne, jak np. muzycy: Piotr Anderszewski, Beata Bilińska, Rafał Blechacz, Łukasz Długosz, Ryszard Groblewski, Łukasz Kuropaczewski, Rafał Kwiatkowski, Bartłomiej Nizioł, Mariusz Patyra, Piotr Pławner, Agata Szymczewska, Marcin Zdunik tancerze: Daria Dadun, Katarzyna Gdaniec, Karolina Jupowicz, Dominika Krysztoforska, Krzysztof Nowogrodzki.

Działalność Funduszu opiera się na pracy społecznej członków i sympatyków, którymi są głównie pracownicy nauki, artyści, pedagodzy i studenci, oraz na współpracy z wyższymi uczelniami, instytutami badawczymi, stowarzyszeniami artystycznymi i instytucjami kulturalnymi. Dofinansowywana jest z pieniędzy ofiarowywanych przez przedsiębiorstwa, banki, instytucje i osoby indywidualne. W latach 1990-2007 Fundusz otrzymał pomoc finansową na działalność z wybitnie uzdolnionymi głównie od Ministerstwa Edukacji Narodowej oraz Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (Komitetu Bdań Naukowych) oraz Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Niezależnie od dotacji ministerstw Fundusz otrzymywał od 2001 roku znaczące dofinansowanie z rezerwy bidżetowej państwa. Wspierają Fundusz również: Fundacji Bankowej im. Leopolda Kronenberga, Fundacja BRE Banku, Nestle Polska, ZAiKS, Fundacja ORLEN Dar serca. Od 2003 roku znacząco dofinansowuje realizację programu Fundacja J and S Pro Bono Poloniae. W latach 1998-2002 w istotny sposób wspierała Fundusz Fundacja im. Stefana Batorego.

Od 24 lat Zamek Królewski i od 16 lat Łazienki Królewskie w Warszawie udostępniają swoje pomieszczenia na koncerty i imprezy Funduszu. Dom Słowa Polskiego wydrukował nieodpłatnie 10 numerów Biuletynu i 4 numery Szkiców humanistycznych z pracami uczestników programu Funduszu, a Drukarnia Artystyczna Jacka Wasilewskiego od 1998 roku - katalogi wystaw poplenerowych. Drukarnia KOLIBER od 1993 nieodpłatnie drukuje plakaty na koncerty w Warszawie. Wydawnictwo Naukowe PWN ofiarowuje wydawane przez siebie książki, a Zeszyty Literackie - 10 bezpłatnych prenumerat. Prószyński i S-ka przekazywał Funduszowi książki oraz archiwalne numery Świata Nauki i Wiedzy i Życia, a obecnie czyni to firma Prószyński Media. W latach 2002-2005 Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne przekazały książki i archiwalne numery Świata Nauki. Redakcja czasopisma Delta zapewniała do 2003 roku 20, a od roku szkolnego 2003/04 - 100 bezpłatnych prenumerat.